وند تصـريفـي ، وند اشتـقـاقـي:

   ونـد اشتقـاقـي:  هر گاه پيشوند يا ميانوند يا پسوندي پس ازاضافه شدن به تكواژ آزاد (جزء معني داركلمه ) يا  وابسته (جزء  بي معني كلمه)  كلمه ي جديد با معناي جديد بسازد به آن «وند اشتقاقي» گويند . به طور مثال در كلمه درخور «در» وند اشتقاقي است زيرا معناي تكواژ آزاد «خور» را كه بن مضارع است به معني  «درخور»  كه صفت است ومعناي آن شايسته و مناسب مي باشد تغيير داده است. (لازم به ذكر است در تمام  مثال هايي كه در قسمت «وند» ارائه شد وند هاي موجود از نوع  وند اشتقاقي هستند.)

 وند تصريفي:   مانند وندهاي اشتقاقي معني و كاربرد مستقل ندارند اما بر خلاف وند اشتقاقي كلمه جديد نمي سازند و مقوله ي  واژه ي حاصل را نسبت به پايه ي  واژه تغيير نمي دهند اما نقش اصلي آنها آماه سازي كلمات موجود در زبان براي ورود به ساخت جمله است ؛مثلا" درجمله ي :«بعضي از انسان ها از يك فرشته هم مقرب تر هستند.» اگر پسوند هاي «ها» و«تر» حذف شوند جمله ناقص مي شود از طرفي وند هاي « تر» و «ها» نتوانسته اند مقوله ي دستور زباني واژه هاي « انسان » و « مقرب » را تغيير دهند و كلمه ي انسان چه به همراه « ها» و چه بدون آن (اسم) است وكلمه ي مقرّب نيز چه به همراه « تر» وچه بدون آن هم چنان (صفت) مي باشد. پس از نوع وند صرفي مي باشند از مهم ترين وپر كاربرد ترين وند هاي صرفي يا تصريفي مي توان به موارد ذيل اشاره كرد:

نشانه هاي جمع/(تر) و ( ترين )/ پيشوند هاي زمان هاي مختلف افعال مانند « ي » استمراري،«ن» درافعال منفي،«ب»فعل    امر / پي بست هاي رابط ماضي نقلي (ام ،اي،است،ايم،ايد،اند)/ شناسه هاي افعال/ اضافه ي ملكي :كتابَم/مفعول صريح: خواندمش/ واژه بست حرف نسانه : كتابو خواندم. متمم حرف اضافه اي:ازَش گرفتم/فعل هاي پي بستي : من معلمم/ كسره با رابطه ي دستوري اضافه ي ملكي : كتابِ علي / كسره با رابطه ي دستوري صفتي : آسمانِ آبي /حرف ندا:بارالها/ضماير متصلي كه به فعل افزوده مي شود: كتاب را به او دادمش .

با اين تفاسير نتيجه مي گيريم كه واژه ها و كلمات از تكواژها ساخته مي شوند و ممكن است در ساختمانشان يك يا چند تكواژ داشته باشند. با توجه به تعداد تكواژهاي تشكيل دهنده ي يك كلمه و نوع آنها، كلمات را مي توان به دو نوع كلي   (ساده) و   (غير ساده) تقسيم كرد:

الف) ساده: كلماتي كه فقط از يك تكواژ آزاد ساخته شده باشند مانند: كتاب، دفتر،ميز،چوب و...

ب) غير ساده: به كلماتي گويند كه بيش از يك جزء دارند وخود به سه نوع تقسيم مي شوند:

1- مشتق: به كلماتي گويند كه از يك تكواژ آزاد و يك يا چند تكواژ وابسته تشكيل شده باشند؛ تكواژ آزاد را پايه (زيرا معني اصلي كلمه در آن نهفته است) وتكواژ وابسته را«وند» گويند؛  

مانند كلمات:

 

هم وطن        هم (پيشوند) + وطن (تكواژ آزاد)

  رندانه             رند (تكواژ آزاد) + انه(پسوند)

دانشمند:           دان(تكواژ آزاد) + -ش (پسوند)                        +مند (پسوند

نا شكيبا        نا(پيشوند) + شكيب (تكواژ آزاد)                    + الف (پسوند)

             

- مهم ترين پيشوند ها عبارتند از:

 

1) با : با استعداد

2) بي: بي هنر

3) نا : نا گوار

4) هم: هم عقيده 

     مهم ترين پسوند ها  عبارتند از:

 

1) ي: خوبي ، ديدني

2)  گر: كوزه گر

3) يّت: آدميّت

4) ار :  كردار

5) -ِ ش : آسايش

6) ان : دوان

7) گانه : دوگانه ، بچگانه

8) -َ نده : درنده

9) الف : كوشا ، پذيرا

10)  گار : سازگار ، رستگار

11)  چي : قهوه چي ، پستچي

12) بان : باغبان 

13) دان : قلمدان ، گلدان

14) –ِ ستان : دادستان

15) گاه : سحرگاه

16) زار: گندم زار

17) يّه : جواديّه ، خيريّه

18) –َ ك :پشمك ، سرخك

19) چه : درياچه

20) گين: شرمگين

21) مَند : بهره مند ، هنرمند

22) وَر: هنرور ، سخنور

23) ناك : طربناك ، سوزناك

24) هه / ه : افسرده ، پوشه ، زبانه

25) انه : صبحانه ، كودكانه

26) وار ، واره : اميدوار ، غزلواره 

27) ين و ينه : نوين ، زرّينه

 

2- مشتق مركب : به كلماتي كه ويژگي مركب ومشتق را با هم داشته باشند ميگويند . يعني حداقل دو تكواژ آزاد يا بيشتر و يك يا چند وند داشته باشند . مانند كلمه ي دانشسرا   دان + -ِ ش + سرا ، همانطور كه ملاحظه مي كنيد اين كلمه از دو تكواژ آزاد    "دان"  و "سر" تشكيل شده ، هم چنين دو وند نيز دارد –ِ ش  "ميانوند" ، الف  "پسوند" ، از اين قبيل اند كلماتي چون : سرسپرده ، بي دست و پا ، دانش پژوهي ،گوش به زنگ ، دو بيتي ، آموزش و پرورش ، ناخودآگاه ،دست به عصا ، كارشناسي و ...